Bijna zeven jaar geleden zat de broer van Bauke Terpstra, Rinke, in een tram in Utrecht toen een man om zich heen begon te schieten. Rinke bleef rustig, en redde meerdere mensen. Maar toen hij zelf uit de tram sprong, werd hij doodgeschoten. “Toen ik hoorde dat hij mensen gered had, was ik boos. Nu ben ik vooral trots.”
Elk jaar op 18 maart hangt Bauke Terpstra een Friese vlag aan een hekje op het 24 Oktoberplein in Utrecht. “Aan het vijfde hekje”, vertelt hij. “Dat is de plek waar Rinke is gedood.” (Op verzoek van Bauke gebruiken we in dit artikel de woorden ‘gedood’ en ‘overleden’, red.) 

Een van de slachtoffers

Op die dag in 2019 werden vier mensen in de tram gedood door de schutter. 

Aan het eind van die middag, rond 16.30 uur, hoorde Bauke dat zijn broer, die toen 49 was, een van de slachtoffers was. “Rinke is overleden”, vertelde zijn moeder toen aan de telefoon. “Ik zat vol ongeloof. Was hij aangereden? Had hij een ongeluk gehad? Een hartaanval? Ik wist niet dat hij ziek was? ‘Nee’, zei mijn moeder. ‘Hij is overleden tijdens de aanslag in de tram’.”

“Dat hij levens gered had, wisten we toen nog niet. Er kwamen in de periode daarna familierechercheurs die steeds een klein stukje vertelden van wat er was gebeurd. Maar ik wilde alles weten. Het hele verhaal kwam een paar maanden later, toen we met het Openbaar Minsterie spraken.”

Meerdere mensen laten ontsnappen

‘Het hele verhaal’. Dat is dat Rinke terwijl anderen wegdoken onder bankjes, aan de noodrem trok. Dat hij op zoek ging naar een manier om de deur te openen, en uiteindelijk een ruit intrapte. En dat hij meerdere mensen hielp om via het raam te ontsnappen – en pas daarna zelf naar buiten kwam.

“Hij viel op een jongen die daar lag, en kreeg een kogel in zijn rug. Dus dat leven heeft hij ook nog gered.” Alles bij elkaar duurde het zo’n twee minuten, waarin Rinke ‘de held van de tramaanslag’ werd. 

“In het begin was ik boos, verdrietig, teleurgesteld dat hij niet eerder zelf uit de tram was gesprongen. Dat hield me erg bezig. Waarom heeft hij dat niet gedaan? Dan zou hij nog geleefd hebben.”

Postuum onderscheiden 

Een paar jaar later pas kon Bauke inzien dat zijn broer een held was, en kon hij trots zijn. “Dat was toen de nieuwe burgemeester van Utrecht, Sharon Dijksma, tijdens een gesprek met ons zei dat ze hem postuum wilde onderscheiden.” De zilveren Erepenning voor Menslievend Hulpbetoon kreeg hij. “Een hoge onderscheiding. Dat vond ik wel stoer. Ik dacht: potverdikkie kerel.” 

“Het was de eerste keer dat ik aan hem kon denken zonder alle ellende te zien. De jaren daarvoor zag ik de ellende van de tram voor me, de aanslag. Ik kon niet blij aan hem denken. Nu wel, hij werd een held genoemd. Ik heb nog bij de recherche gevraagd of dat wel terecht was. ‘Zwaar terecht’, zeiden ze. Ze hadden enorm veel respect voor hem. Toen was ik trots.”

“Dat was typisch Rinke, eerst iemand anders helpen, en dan pas hemzelf.”

Dat uitgerekend zijn broer degene was die mensen redde, verbaast Bauke niet. “Rinke was altijd een hele sociale jongen, heel betrokken. Ik herinner me dat hij als klein ventje met vriendjes aan het schaatsen was en een meisje zo hard viel dat haar bril kapot was. Rinke vergat zijn vriendjes, en bleef bij het meisje zitten totdat hij dat brilletje had gerepareerd zodat zij weer wat kon zien.”

Heel loyaal

“En tijdens een herdenking kwam er een buitenlandse vrouw naar ons toe. Ze vroeg mijn moeder of zij de moeder van Rinke was. ‘Rinke heeft mij Nederlands geleerd, en daarna heb ik hem mijn taal geleerd’, vertelde ze. Dat was typisch Rinke, eerst iemand anders helpen, en dan pas hemzelf.”

“En hij was heel loyaal. Zijn vrienden bleven zijn vrienden, ongeacht wat ze deden. Rinke had een goede opleiding gehad, uiteindelijk werkte hij bij ProRail aan de veiligheid van treinen. Hij had een geniaal brein. Maar hij heeft zich nooit beter gevoeld dan anderen.”

ZIjn geluk was op 

De engeltjes waren op, heet het boek van Bauke dat vorig jaar werd gepubliceerd over Rinke. “Hij heeft wel wat overleefd”, zegt Bauke. “Als kleine jongen viel hij in een gierput, en ging hij eens stiekem ‘s avonds schaatsen en kwam hij in een wak terecht. Daar klom hij zelf uit. Hij kreeg tijdens een feestje een tak in zijn oog, waar hij tot het eind van zijn leven last van heeft gehad. Hij zat in een vliegtuigje dat neerstortte. Maar nu was zijn geluk op.”

Bauke heeft alles willen zien en weten. Zelfs de camerabeelden van in de tram. “De recherche vroeg of ik dat zeker wist, maar dat wist ik. Toen hebben ze met het OM geregeld dat mijn zus en ik ze konden zien. Twee minuten aan beeld. Daar ben ik wekenlang misselijk van geweest.”

Op de beelden was volgens Bauke ‘totale paniek’ te zien, en het schieten. “Het was verschrikkelijk. Rinke bleef heel rustig. Maar op een gegeven moment zagen we de paniek in zijn gezicht. Soms heb ik wel spijt van dat ik dat gezien heb, het gaat niet meer van je netvlies. Maar ik wilde elk detail weten.”

Vader moet dit niet zien

“Wel heb ik gezegd dat de recherche het mijn vader moet ontraden. Hij had het erover dat hij het ook wilde zien, maar dat is geen goed idee. Je wil je kind zo niet zien. Hij heeft de recherche nog niet gebeld, ik hoop dat hij dat ook niet gaat doen. Ik heb mijn vader ook maar delen van het dossier voorgelezen, niet de verschrikkelijkste details.”

“We worden er ook nog wel mee geconfronteerd. In Utrecht kennen veel mensen het verhaal van Rinke. Dan vragen mensen mij of ik ‘de broer van’ ben. Materiaal van de aanslag wordt ook gebruikt in de training van politieagenten, en mijn zus werd ermee geconfronteerd tijdens een lezing, zij werkt in de zorg. Dat is heel raar, dat het verhaal van je broer ongevraagd wordt gebruikt als studiemateriaal.”

Tijdens de herdenkingen spreekt Bauke met mensen die door Rinke gered zijn. “Er was een meisje dat ons niet aan durfde te spreken. Toen ik haar aansprak, zei ze: ‘Rinke heeft mijn leven gered.’ Ze was tijdens de aanslag depressief, maar zag door de redding dat het leven mooi was. Dat vond ik wel heel mooi.”

Heel wat tranen

“Heel soms overvalt het me nog. Als ik bepaalde muziek hoor die we allebei leuk vonden bijvoorbeeld. Voorheen moest ik dan de auto aan de kant zetten, zo hard moest ik huilen. Ik heb heel wat tranen gelaten. Dat is mijn manier van rouwen.”

“Dat Rinke de held is, vind ik inmiddels heel fijn. We zijn allemaal trots op hem, mijn ouders, zussen en ik hebben allemaal de oorkonde aan de muur hangen die hij kreeg bij zijn penning. Ik ben ook niet boos meer op hem. Wel mis ik zijn aanwezigheid, en dat ik nooit heb gezegd dat ik van hem hou. Hij was een bijzondere jongen.”