“Ik zal niet rusten voordat Iran een door het volk gekozen democratische regering heeft.” Dat is naar eigen zeggen de missie van Reza Pahlavi, de zoon van de in 1979 afgezette sjah. Vanuit de VS wakkert de voormalig kroonprins de protestgolf in Iran aan. Ook spoort hij president Trump aan op te treden tegen het regime.

In video’s van demonstraties in Iraanse steden is te horen dat een deel van de betogers leuzen als ‘lang leve de sjah’ scandeert. “We staan op het punt ons geliefde Iran terug te eisen”, zei Pahlavi gisteren in een videoverklaring op X. Achter hem is de vlag uit het sjahtijdperk in de vorige eeuw te zien.

Aanzienlijke achterban

Kenners benadrukken dat Pahlavi’s invloed op de protestgolf niet moet worden overdreven. “Het lijkt erop dat er vooral meer mensen zijn gaan demonstreren door de perceptie dat het regime verzwakt is door de twaalfdaagse oorlog met Israël, en door Trumps dreigement dat hij zou ingrijpen als demonstranten zouden worden gedood”, zegt politicoloog Ammar Maleki (University Tilburg).

Het effect van Pahlavi’s videoboodschappen valt niet te meten. Maar volgens Maleki is wel duidelijk dat de voormalig kroonprins een aanzienlijke achterban heeft.

Ongeveer een op drie inwoners van Iran heeft vertrouwen in Pahlavi. Tot die conclusie komt de door Maleki opgerichte stichting Gamaan in een meerdere opiniepeilingen onder tienduizenden mensen in Iran in recente jaren. De nieuwste cijfers dateren uit november vorig jaar.

“Ongeveer een derde van de Iraniërs is fel tegen hem en de overige groep zou hem kunnen steunen afhankelijk van de situatie.” Er zijn wel grote regionale verschillen, legt Maleki uit. Zo is de steun voor Pahlavi in regio’s met veel andere bevolkingsgroepen, zoals de Koerden, een stuk lager.

Toch komt in het Gamaan-onderzoek landelijk gezien geen andere oppositie-figuur of pro-regimekandidaat in de buurt van Pahlavi’s populariteit. Hij lijkt te profiteren van zijn grote naamsbekendheid, verdeeldheid onder de Iraanse oppositie en algehele onvrede over het regime.

Verheerlijking

Demonstranten zijn nu vooral bezig met wat ze níét willen, vervolgt Maleki. Daarbij helpt het dat iedereen in Iran Pahlavi kent als zoon van de laatste sjah.

Een deel van de bevolking verlangt volgens de politicoloog terug naar die tijd, terwijl anderen vooral terugdenken aan de onderdrukking door de sjah. “Waar Pahlavi vroeger nog kritiek had op zijn vaders heerschappij, verheerlijken hij en zijn team die periode nu vooral”, zegt Maleki.

“Mensen klampen zich aan Pahlavi vast, omdat hij tegenwicht biedt aan de Islamitische Republiek”, zegt Sanam Vakil. Zij is Midden-Oostendeskundige bij denktank Chatham House in Londen. “Hij is een belangrijke stem binnen de oppositie, maar die is gefragmenteerd.”

De 65-jarige banneling presenteert zichzelf als leider van een toekomstige overgangsregering. Het is zeer de vraag of het ooit zover komt, maar Pahlavi roept op tot een referendum over de terugkeer van de monarchie. Er zijn echter twijfels over Pahlavi’s democratische beloftes.

“Het is heel makkelijk om te praten over referenda en democratie, maar er is nog weinig bewijs dat zijn woorden ondersteunt”, zegt Vakil. Ze wijst op aanvallen door aanhangers van Pahlavi op andere oppositiegroepen. “Er zit een agressieve groep achter hem die de democratische principes niet weerspiegelt.”

Verder heeft Pahlavi zich volgens de experts nauwelijks bereid getoond samen te werken met andere Iraanse oppositiegroepen.

Een ander omstreden punt is Pahlavi’s bezoek aan Israël in 2023, waar hij sprak met premier Netanyahu. Pahlavi wordt door een deel van de Iraanse bevolking verguisd om zijn toenadering tot Israël, terwijl een deel die stap juist steunt en betere verhoudingen wil met Israël.

“Hij lijkt me een aardig persoon”, zei Trump deze week over Pahlavi. De Amerikaanse president suggereerde dat het voor hem ongepast zou zijn om Pahlavi te ontmoeten. Trump zei te willen wachten voordat hij een oppositiekandidaat openlijk steunt.